Opracowanie: Marta Stąporek
W dwóch słowach
Kapelusze de Bono to metoda dydaktyczna wspierająca analizę problemów, podejmowanie decyzji oraz poszukiwanie kreatywnych rozwiązań poprzez przyjmowanie różnych perspektyw myślenia.
Jej twórcą jest Edward de Bono, autor koncepcji lateralnego myślenia (ang. lateral thinking). W publikacji Six Thinking Hats (1985) przedstawił koncepcję myślenia równoległego (ang. parallel thinking), w której uczestnicy nie konfrontują swoich stanowisk, lecz wspólnie analizują problem z określonej perspektywy. Każdy z sześciu kapeluszy reprezentuje inny sposób myślenia, skoncentrowany na: faktach, emocjach, krytycznej ocenie, dostrzeganiu korzyści, kreatywnych rozwiązaniach, organizacji procesu.
Metoda sprawdza się w pracy nad złożonymi zagadnieniami, dla których nie ma jednoznacznych odpowiedzi/rozwiązań i które wymagają odejścia od utartych schematów. Pozwala uporządkować dyskusję, ograniczyć spory wynikające z przywiązania do własnych stanowisk i stworzyć wielowymiarowy obraz analizowanego zagadnienia.
Do jakich form zajęć pasuje?
Metoda sprawdzi się podczas zajęć, na których osoby studiujące analizują i rozwiązują problemy, projektują rozwiązania, oceniają technologie i procesy, projekty lub rozwiązania.
Szczególnie dobrze sprawdzi się podczas zajęć poświęconych:
- projektowaniu i doskonaleniu rozwiązań technicznych,
- analizie studiów przypadku (ang. case study),
- rozwiązywaniu problemów inżynierskich, technologicznych i organizacyjnych,
- podejmowaniu decyzji projektowych,
- analizie ryzyka oraz ocenie różnych wariantów rozwiązań,
- projektowaniu produktów, usług i procesów,
- planowaniu badań naukowych oraz eksperymentów,
- analizie wpływu technologii na użytkowników, środowisko i społeczeństwo,
- ewaluacji projektów, prototypów oraz wyników badań,
- pracy nad innowacjami i usprawnieniami.
Dzięki jej zastosowaniu osoby studiujące rozwijają umiejętności krytycznej analizy informacji, kreatywnego tworzenia alternatywnych rozwiązań, oceny ryzyka i dostrzegania potencjału pomysłów, podejmowania trafnych decyzji, argumentowania i prezentowania stanowisk, przyjmowania różnych perspektyw i rozumienia motywacji innych, efektywnej komunikacji, współpracy zespołowej, konstruktywnego rozwiązywania konfliktów.
Metodę można łączyć z innymi – dobrze współgra z Problem-Based Learning (PBL), Design Thinking, Case Study, Project-Based Learning, Dyskusją, Burzą mózgów, Jigsaw, Odwróconą klasą (Flipped Classroom).
Znajdzie zastosowanie na ćwiczeniach audytoryjnych, laboratoriach, seminariach, warsztatach, zajęciach projektowych, zajęciach konsultacyjnych zespołów projektowych.
Przykład
Metoda na zajęciach krok po kroku
-
- DEFINIOWANIE PROBLEMU. Osoba prowadząca przedstawia problem, pytanie badawcze lub sytuację, wymagające od osób studiujących podjęcia decyzji. Problem powinien być na tyle złożony, aby można było spojrzeć na niego z kilku perspektyw.
- PRZEDSTAWIENIE KAPELUSZY. Osoba prowadząca objaśnia osobom studiującym znaczenie kapeluszy.
Każdy symbolizuje inny sposób myślenia:
Biały – fakty, dane, informacje, czego wiemy, a czego jeszcze nie.
Czerwony – emocje, intuicja, pierwsze odczucia.
Czarny – ryzyka, ograniczenia, słabe strony.
Żółty – korzyści, mocne strony, szanse.
Zielony – nowe pomysły, alternatywy, innowacyjne rozwiązania.
Niebieski – organizacja procesu, porządkowanie dyskusji i formułowanie wniosków. - ANALIZA PROBLEMU. Osoby studiujące przechodzą kolejno przez wybrane kapelusze – analizują problem z określonej perspektywy, zgodnie z zasadami danego kapelusza. Kolejność kapeluszy nie jest sztywno określona i powinna wynikać z celu zajęć. Warto rozpocząć i zakończyć pracę niebieskim kapeluszem – pozwala on ustalić zasady pracy oraz podsumować wyniki.
- PODSUMOWANIE i DECYZJA. Po zakończeniu analizy osoby studiujące formułują rekomendacje, wybierają rozwiązanie lub określają kolejne działania.
DOBRE PRAKTYKI. Istotą tej metody jest myślenie równoległe – wszyscy uczestnicy jednocześnie przyjmują tę samą perspektywę i wspólnie analizują z niej problem. Taki sposób pracy porządkuje dyskusję i ogranicza tendencję do polemizowania.
Warto:
- określić cel i kolejność kapeluszy przed rozpoczęciem pracy grupowej,
- pilnować, aby wypowiedzi odpowiadały aktualnej perspektywie (kapeluszowi),
- dokumentować najważniejsze wnioski po każdym etapie,
- dostosować liczbę wykorzystywanych kapeluszy do czasu zajęć,
- zakończyć pracę wspólną refleksją i podsumowaniem procesu decyzyjnego.
Najczęściej popełniane błędy:
- przypisywanie osobom studiującym jednego kapelusza na stałe – w efekcie zajęcia zamieniają się w debatę, podczas której uczestnicy bronią swoich stanowisk,
- zbyt szybkie przechodzenie między kapeluszami ogranicza refleksję,
- ocenianie pomysłów podczas pracy z zielonym kapeluszem hamuje kreatywność,
- pomijanie czerwonego kapelusza – emocje i intuicja mogą dostarczyć istotnych informacji wspierających proces podejmowania decyzji.
Warianty wykorzystania metody
WARIANT 1. Myślenie równoległe – zgodne z koncepcją Edwarda de Bono
Osoby uczestniczące w dyskusji analizują jednocześnie problem z tej samej perspektywy. Osoba prowadząca wyznacza kapelusz, a cała grupa koncentruje się na odpowiadającym mu sposobie myślenia. Poszczególne perspektywy są analizowane sekwencyjnie przez całą grupę. Odpowiednie zaplanowanie kolejności kapeluszy pozwala oddzielić etap twórczego poszukiwania rozwiązań od ich późniejszej oceny i wyboru.
WARIANT 2. Praca w grupach z przypisanymi kapeluszami – adaptacja dydaktyczna
Osoba prowadząca dzieli grupę na kilka mniejszych zespołów i każdemu przypisuje jeden kapelusz. Zespoły analizują problem wyłącznie z przypisanej perspektywy a następnie przedstawiają wyniki całej grupie. Na tej podstawie uczestnicy porównują wnioski i podejmują decyzję.
Rozwiązanie to sprawdzi się przy licznych grupach – angażuje wszystkich uczestników i pozwala równolegle opracować różne aspekty problemu.
_______________ zob. przykład szczegółowego scenariusza zajęć dydaktycznych
Dowiedz się więcej
de Bono, E. (1985). Six Thinking Hats : An Essential Approach to Business Management. Little, Brown and Company.
de Bono, E. (1992). Serious Creativity. HarperBusiness.
Edward de Bono 1971. Lateral Thinking for Management: A Handbook Of Creativity. American Management Association, New York.
Kivunja, C. (2015). Using De Bono’s Six Thinking Hats Model to Teach Critical Thinking and Problem Solving Skills Essential for Success in the 21st Century Economy. Creative Education, 6(3), 380–391. https://doi.org/10.4236/ce.2015.63037
de Bono – Six Thinking Hats [Wikipedia]
de Bono Group – Six Thinking Hats
